Piękna, niemal anielska, rozświetlona twarz kobiety, wzrok skierowany ku niebu, złote loki spływające na udrapowane szaty. Postać umieszczona na jednej z osiemnastu kwater odnalezionych witraży zdradza bardzo wysoki kunszt artysty, który pod koniec XIX wieku wykonał je dla kościoła Mariackiego.
– To niesłychane odkrycie, że nie wszystkie okna witrażowe z Bazyliki przestały istnieć w zawierusze Wojennej – mówi Dariusz Chmielewski, pomorski wojewódzki konserwator zabytków i wyjaśnia, jak do odkrycia doszło.
Miały zdobić kościół św. Katarzyny
Wydobywane po wojnie spod gruzu, uratowane ze zgliszczy Gdańska, cenne artefakty trafiały do składnicy konserwatorskiej wojewódzkiego konserwatora zabytków w wozowni w Parku Oliwskim. Tam przez długie lata były przechowywane luzem w skrzyniach, często potłuczone, w postaci gruzu. Z czasem, po inwentaryzacji i ustaleniu miejsca pochodzenia, niektóre wracały do właścicieli – różnych kościołów gdańskich.
Pochodzenia 18 kwater witraży składowanych w jednej ze skrzyń nie udało się jednak ustalić, więc zostały one przekazane do kościoła św. Katarzyny, by mogły zdobić tamtejsze okna. Plany pokrzyżował jednak wielki pożar świątyni w 2006 roku. Skrzynia z witrażami szczęśliwie pożar przetrwała, ale została na kolejne 20 lat zapomniana.
Dworzec PKS w Gdańsku bez wpisu do rejestru zabytków
Podświetlany stół rozwiązał problem
Do skrzyni zajrzeli ponownie kilka tygodni temu specjaliści - Katarzyna i Arkadiusz Burzyńscy z Pracowni Konserwatorskiej Burzyńscy oraz Magdalena Kosińska, kierownik Wydziału ds. Zabytków Ruchomych, Dokumentacji, Rejestru i Ewidencji Zabytków w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Gdańsku.
- Nie ukrywam, że robiliśmy trzy podejścia, żeby rozpoznać te witraże. Dopiero państwo Burzyńscy nam pomogli i wspomogli podświetlonymi stołami – zdradza Magdalena Kosińska.
Podczas przeglądu, wszystkie 18 kwater witraży układano więc kolejno na podświetlanym stole.
- Traf chciał, że jako osiemnastą, ostatnią ułożono kwaterę, na której mamy pełną banderolę, czyli wstęgę z inskrypcjami, na podstawie których ustalono, co jest rzadkością, dokładnie imiona i nazwiska fundatorów wraz z datą ufundowania tego witraża – opowiada Dariusz Chmielewski.
Bazylika Mariacka jak 500 lat temu - zobacz malowidła, które odkryto na wysokości 26 metrów
Na jednym z witraży widnieją wypisane gotykiem data: Anno Domini 1897 oraz nazwisko fundatorów: Franz u. Rose Steffens. Jak tłumaczy Chmielewski, Steffensowie byli w XIX w. jednym ze znamienitszych rodów gdańskich, wśród nich byli kupcy, radcy prawni, przewodniczący Rady Miasta. Jednym z nich był właśnie Franz Steffens, artysta malarz, który ufundował dla Gdańska Park Steffensów, wpisany kilka lat temu do rejestru zabytków. Jak się okazuje, ufundował także witraże. Rosalia Steffens, żona Franza, była patrycjuszką i filantropką.
- To jest niesamowicie satysfakcjonujące odkrycie, że udało nam się podczas oględzin ustalić proweniencję tego witraża, czyli Bazylikę Mariacką – mówi Magdalena Kosińska i dodaje, że prawdopodobnie witraże są autorstwa pracowni Carla Ludwiga Türcke z Żytawy, która w latach 80. i 90. XIX w. pracowała w kościele Mariackim.
Jak wyjaśnia Katarzyna Burzyńska, bardzo trudno jest ustalić po samych obrazach pochodzenie witraży, więc gdyby nie odkrycie banderoli z fundatorem i datą wykonania, ich pochodzenie nadal byłoby nieznane.
Na witrażach umieszczonych jest kilka postaci, w tym prawdopodobnie klęczący Franz i Rosalia, a także bogata neogotycka ornamentyka z pięknymi floralnymi dekoracjami.
Remont posadzki w Bazylice Mariackiej. Na kolejne lata, a może i wieki
Najpierw renowacja, potem powrót do Bazyliki
Odnalezione dzieła są w dobrym stanie, wstępnie posklejane jeszcze w latach 70. XX w., a w latach 90. wysłane na wstępną konserwację do Torunia. Jednak wymagają teraz dokładnej restauracji i konserwacji. Po zakończeniu prac będą znów ozdobą kościoła, dla którego zostały wykonane prawie 130 lat temu. Zostaną też prawdopodobnie wpisane do rejestru zabytków.
- Bardzo się cieszę z tego powodu. Tym bardziej, że dobiegają w Bazylice końca prace związane z renowacją posadzki, a teraz możemy wrócić do okien. A skoro tak piękny i tak kolorowy witraż mógłby na powrót znaleźć się w naszym oknie, będzie to na pewno ogromna atrakcja – nie kryje radości ksiądz prałat Ireneusz Bradtke, proboszcz Bazyliki Mariackiej w Gdańsku. - Jeżeli to tylko będzie możliwe i badania na to pozwolą, postaramy się, aby w planie finansowym na przyszły rok, a mamy taki plan zagwarantowany z budżetu miasta Gdańska, to zadanie wpisać po to, aby być może na koniec przyszłego roku witraż mógł znaleźć się w oknie Bazyliki Mariackiej. Na przyszły rok mieliśmy wprawdzie kilka mniejszych projektów, ale skoro jest tak wielkie odkrycie, to ono wychodzi na pozycję lidera.
Renowację witraży będzie można rozpocząć prawdopodobnie na wiosnę 2027 r. Potrwa do końca roku.
