Autorzy raportu UMP podkreślają, że ich dokument to nie tylko analiza, ale także apel o debatę i zrozumienie, że opieka długoterminowa to nie luksus, ale fundament bezpieczeństwa rodziny, miasta i państwa
fot. Dominik Paszliński/ www.gdansk.pl
Raport stwierdza wprost, że polski system opieki długoterminowej stoi dziś w obliczu jednego z największych wyzwań społecznych XXI wieku.
Jaka jest skala problemu?
- w ciągu 10 lat liczba osób w wieku 80+ podwoi się
- do 2060 r. będzie 10 milionów seniorów (65+), w tym 3,5 mln osób powyżej 80 roku życia
- już dziś w naszym kraju żyje 5,4 mln osób z niepełnosprawnością, a ich liczba stale rośnie
Dynamiczne starzenie się populacji, rosnąca liczba osób z niepełnosprawnościami oraz pogłębiające się niedobory kadrowe tworzą narastającą presję, z którą obecne struktury nie są w stanie sobie poradzić. Eksperci podkreślają, że proces ten przypomina „bombę z opóźnionym zapłonem”
- czytamy w prawie 130-stronicowym raporcie UMP pt. "Miasto wrażliwe. Długoterminowa opieka jako wyzwanie społeczne i infrastrukturalne".
Jednocześnie, obowiązujące ramy prawne nie odpowiadają w skuteczny sposób na to niepokojące zjawisko.
Raport Unii Metropolii Polskich o reformie finansowania samorządów
Autorzy raportu piszą, że system opieki w Polsce działa w sposób rozproszony i jest oparty na niespójnych definicjach, fragmentarycznych regulacjach i doraźnych decyzjach.
Brakuje jednej kompleksowej ustawy, która określałaby, czym jest opieka długoterminowa, jakie są role podmiotów i w jaki sposób łączyć logikę ochrony zdrowia z pomocą społeczną
- głosi dokument UMP.
Skutkiem tego stanu rzeczy jest narastający chaos. Domy pomocy społecznej przejmują zadania zakładów opiekuńczo leczniczych, ZOL-e pełnią funkcje hospicyjne, a samorządy dźwigają ciężar finansowy bez realnego wpływu na wyceny świadczeń.
Choć miasta UMP dokładają wiele starań, by zapewnić swym mieszkańcom godną opiekę, to wciąż stanowi to kroplę w morzu potrzeb, bo zmienić musi się cały system opieki długoterminowej
fot. Dominik Paszliński/ www.gdansk.pl
Problemy te są szczególnie widoczne w dużych miastach. Zmagają się one bowiem z niedoborem kadr, barierami infrastrukturalnymi oraz rosnącym zapotrzebowaniem na usługi, a jednocześnie są ograniczone mechanizmami finansowania, które nie uwzględniają ich specyfiki.
Mimo to miasta wykazują się dużą innowacyjnością – rozwijają teleopiekę, usługi wytchnieniowe, programy dla seniorów i lokalne modele koordynacji – próbując łagodzić skutki systemowych zaniedbań.Wypowiedzi ekspertów, samorządowców i praktyków układają się w jednoznaczną diagnozę: opieka długoterminowa staje się kluczowym wyzwaniem społecznym, zdrowotnym i infrastrukturalnym, a jej przyszłość zadecyduje o funkcjonowaniu państwa, samorządów i rodzin.
- zauważają twórcy raportu.
Kłopoty z nazewnictwem
Warto zwrócić uwagę, że w prawie polskim, międzynarodowym czy europejskim brak jest jednego precyzyjnego określenia, czym jest opieka długoterminowa (ang. Long-term Care, LTC). Dla badań porównawczych przyjmuje się m.in. definicję Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), która zdefiniowała opiekę długoterminową jako zagadnienie różnych sfer polityki społecznej, łączące w sobie szereg usług zapewnianych osobom zależnym przez dłuższy czas od pomocy w odniesieniu do wykonywania podstawowych czynności niezbędnych w codziennej egzystencji.
Prezydent Aleksandra Dulkiewicz ponownie we władzach Unii Metropolii Polskich
Komisja Europejska w ramach systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej nawiązuje właśnie do definicji OECD, przyjmując, że opieka długoterminowa obejmuje usługi gwarantowane osobom, które w wyniku osłabienia psychicznego i/lub fizycznego i/lub niepełnosprawności przez dłuższy czas wymagają wsparcia w codziennych czynnościach życiowych i/lub stałej opieki pielęgniarskiej.
W Polsce opieka długoterminowa realizowana jest w dwóch systemach: ochrony zdrowia oraz pomocy społecznej. System ochrony zdrowia obejmuje świadczenia opieki długoterminowej, takie jak: opieka stacjonarna w zakładach opiekuńczo-leczniczych (ZOL) oraz zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych (ZPO).
Gdańsk na tle innych miast
W tej kategorii - liczba ZOL i ZPO - Gdańsk znajduje się na drugim miejscu, ex aequo z Łodzią, wśród największych polskich miast Według danych za rok 2023 r. w naszym mieście, podobnie jak w stolicy polskiego kina, działa sześć takich placówek. Na pierwszej pozycji jest Kraków - osiem instytucji ZOL i ZPO. Na trzecim miejscu, w tym rankingu jest Warszawa z pięcioma placówkami tego typu.
Gorzej plasujemy się natomiast jeśli chodzi o liczbę ośrodków opieki domowej - w Gdańsku jest ich pięć (dane za rok 2023). Daje to nam ostatnie miejsce ex aequo z Wrocławiem. Liderem w w tym względzie jest Warszawa - 20, a następnie Łódź - 15 oraz Kraków, Poznań, Rzeszów - po 13.
W sumarycznej statystyce liczby ośrodków opieki stacjonarnej i domowej liczonych na 100 tys. mieszkańców dla miast UMP w 2023 r. Gdańsk jest na przedostatnim miejscu ze wskaźnikiem 1,85. Za nami jest Warszawa - 1,29. Trzy pierwsze miejsca w tej kategorii to: Rzeszów - 7,60; Bydgoszcz - 3,68; Lublin - 3,64.
Raport UMP stwierdza, że Domy Pomocy Społecznej (DPS) i zakłady opiekuńczo-lecznicze są przepełnione
fot. Dominik Paszliński/ www.gdansk.pl
Świetnie na tle innych miast wypadamy natomiast w organizacji mieszkań wspomaganych. To specjalne lokale, z których, przy wsparciu specjalistów, korzystają osoby mające problem w codziennym funkcjonowaniu i prowadzeniem niezależnego życia. Gdańsk prowadzi 26 mieszkań wspomaganych. Za nami jest Kraków - 17 i Łódź - 14.
Z danych wynika, że najwięcej osób ze znaczną niepełnosprawnością żyje w Katowicach (59 procent) oraz Białymstoku (50 proc.), a najmniej w Krakowie (zaledwie 25 proc.), Warszawie (28 proc.) i Łodzi (29 proc.). Z kolei, najwięcej ludzi w wieku 80 lat i więcej mieszka w Rzeszowie (64 proc.) i Katowicach (63 proc.), a najmniej w Gdańsku (48 proc.).
"Ku zielonej transformacji" - raport Unii Metropolii Polskich. Gdańsk liderem w czterech kategoriach
Poza tym, w większości miast obserwuje się z roku na rok spadek liczby ludności, z wyjątkiem Krakowa i Gdańska, gdzie trend jest stabilny lub lekko rosnący.
Oto dane dla Gdańska dotyczące liczby mieszkańców:
- 466 631 (2018)
- 470 907 (2019)
- 486 542 (2020)
- 486 271 (2021)
- 486 345 (2022)
- 487 371 (2023)
Raport podaje, że system opieki długoterminowej w miastach UMP ma charakter zróżnicowany sektorowo i obejmuje podmioty zarówno publiczne, jak i niepubliczne oraz prywatne. Podmioty publiczne (I sektor) dominują w większości miast, stanowiąc podstawę systemu. Warto zwrócić uwagę, że w deklaracjach niektórych z nich (np. Łodzi i Rzeszowa) opieka długoterminowa pozostaje w pełni domeną sektora publicznego, podczas gdy w innych (np. Krakowa, Lublina i Warszawy) dominuje model mieszany, oparty na współdziałaniu różnych typów podmiotów.
W miastach UMP w 2024 r. łącznie funkcjonowało ponad 100 Domów Pomocy Społecznej (DPS) z filiami, z czego 70 było przez nie prowadzonych, a 26 funkcjonowało na zasadzie realizacji zadania zleconego przez miasto. Choć większość miast stosuje model mieszany, łączący kierowanie domami przez jednostki miejskie z powierzeniem zadań podmiotom zewnętrznym, to jednak liczba domów prowadzonych w ramach zleceń pozostaje mniejsza. Model ten jest najbardziej widoczny w ośrodkach takich jak Gdańsk, Łódź i Wrocław, gdzie część placówek zarządzana jest przez organizacje niepubliczne. W innych miastach, np. Bydgoszczy i Rzeszowie, system oparty jest wyłącznie na domach prowadzonych przez samorząd.
Największą liczbę osób przebywających w DPS, prowadzonych przez miasta, według stanu na 31 maja 2024 r., odnotowano w Krakowie (2046 osób), Warszawie (1720), Łodzi (1637), Łodzi (606) i Lublinie (563). W Gdańsku liczba ta wyniosła 269.
Wszystko, co (nie) chciałbyś wiedzieć o finansach miasta. Raport Unii Metropolii Polskich
Dane te pokazują, że instytucjonalna opieka jest przede wszystkim skoncentrowana w największych metropoliach, co może wynikać m.in. z ich możliwości finansowych, gęstości zaludnienia oraz wyższego zapotrzebowania na tego typu usługi. Mniejsze ośrodki oferują mniej miejsc, co odpowiada ich lokalnym uwarunkowaniom demograficznym i ekonomicznym.
Spośród 12 miast zrzeszonych w Unii Metropolii Polskich w 2024 r. usługi sąsiedzkie zorganizowało 8 jednostek samorządu terytorialnego: Katowice, Kraków, Poznań, Rzeszów, Białystok, Gdańsk, Warszawa i Wrocław
Szersza perspektywa unijna
Raport UMP omawia zagadnienie opieki długoterminowej także w kontekście poza Polską, obejmując kraje Unii Europejskiej.
Mierząc wydatki na ten cel jako procent PKB najwięcej wydaje Holandia – ponad 2,5 proc., najmniej natomiast Słowacja – 0,1 proc. Polska wśród 27 krajów UE lokuje się na 16. miejscu, z wynikiem 0,5 proc.
Jedne z przyjemnych chwil dla pensjonariuszy DPS - uroczyste śniadanie Wielkanocne w placówce przy ul. Polanki, 2025
fot. Piotr Wittman/ www.gdansk.pl
Warto zwrócić uwagę, że w Europie i w wielu rozwiniętych regionach świata obserwuje się znaczne wydłużenie życia – w ciągu 20 lat, od 2004 r., jego średnia długość wzrosła do ponad 80 lat. Według szacunków Eurostatu, w 2040 r. osoby powyżej 65. roku życia będą stanowić ok. 27 proc. populacji państw członkowskich UE.
Raport UMP powstał w oparciu o:
- Opracowanie „Potrzeby i możliwości modernizacji opieki długoterminowej w jednostkach samorządu terytorialnego należących do Unii Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza”, przygotowane przez:
Instytut Zdrowia Publicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie (Iwona Kowalska-Bobko, Katarzyna Badora-Musiał, Estera Wieczorek, Natalia Petka-Nosal, Katarzyna Nowak-Zając, Iwona Bielska, Maja Mydel, Agnieszka Krawczyk, Jakub Dulniak, Małgorzata Gałązka-Sobotka)
Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie: (Sebastian Sikorski, Irena Lipowicz, Natalia Kohtamäki, Radosław Mędrzycki, Maciej Barmosz, Bartłomiej Michalak)
- Wnioski z eksperckiego seminarium „Miasto wrażliwe – długoterminowa opieka jako wyzwanie społeczne i infrastrukturalne”, które odbyło się jesienią 2025 r. w ramach cyklu seminariów UMP MetropolisLab i zgromadziło ekspertów, naukowców, przedstawicieli samorządów, dyrektorów DPS-ów i reprezentantów Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej.
Pełna treść raportu jest do pobrania tutaj.
Unię Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza tworzy 12 największych miast: Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawa i Wrocław.
Organizacja powstała w 1990 r. Dialog z rządem UMP prowadzi w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Ponadto opiniuje projekty ustaw dla Sejmu i Senatu, a jej przedstawiciele uczestniczą w pracach komisji parlamentarnych. UMP organizuje też konferencje i seminaria z udziałem polityków i ekspertów, przeprowadza różnego rodzaju analizy i wydaje publikacje.
