Gdańskie pytanie w teleturnieju. Wygrał okrągłą sumę!

W jednym z ostatnich odcinków “Milionerów” Hubert Urbański zapytał o to, co stoi przed budynkiem gdańskiego Muzeum Archeologicznego. 

 

Jak zwykle z czterech odpowiedzi - kamienne gosposie, frasobliwe niewiasty, strażniczki morza, baby pruskie -  tylko jedna była prawidłowa. 

 

Stawką było aż 50 tysięcy złotych.

 

Pan Jakub, uczestnik programu, nie znał odpowiedzi na to pytanie i zdecydował się skorzystać z jednego z “kół ratunkowych” w postaci pomocy publiczności. To był zdecydowanie dobry ruch. Większość widzów w studiu Polsatu (52 procent) jako prawidłową odpowiedź wskazało bowiem baby pruskie. 

Jak podaje Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, rzeźby tego typu były charakterystyczne dla ziem zamieszkiwanych przez plemiona Prusów w okresie wczesnego średniowiecza. Ich znaczenie i funkcje pozostają nie do końca wyjaśnione. Brakuje bowiem źródeł pisanych oraz pierwotnego kontekstu archeologicznego. 

Według różnych hipotez baby pruskie przedstawiają zasłużonych przodków, bohaterów, kapłanów, bóstwa albo symboliczne figury związane z ideologicznym kryzysem po podbiciu ziem pruskich przez zakon krzyżacki w XIII wieku. Niektórzy badacze sugerują, że posągi mogły być wykorzystywane jako kamienie graniczne. W folklorze lokalnym baby pruskie często utożsamiane są z ludźmi zamienionymi w kamień za grzechy i przewinienia. 

 

Wśród bab pruskich stojących przed Muzeum Archeologicznym w Gdańsku jest m.in. baba pruska z Mózgowa. To posąg granitowy o wysokości ok. 1,3 metra. Rzeźba została odkryta na niewielkim kopcu zwanym Kaninchenberg, na granicy wsi Mózgowo i Laseczno, niedaleko Iławy (dziś woj. warmińsko-mazurskie). W 1889 r. przewieziono ją do Gdańska, na polecenie Hugona Conwentza, dyrektora Zachodniopruskiego Muzeum Prowincjonalnego. To on zdecydował, że trzeba chronić unikatowe baby pruskie. Rzeźba przetrwała II wojnę światową. Od 1963 r. stoi przy Długim Pobrzeżu, przed zabytkowym Domem Przyrodników, który jest siedzibą Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. 

 

Rzeźba z Mózgowa cechuje się rozbudowanym detalem rzeźbiarskim, co wyróżnia ją spośród innych bab pruskich. Postać ma wyraźnie zaznaczone oczy, usta i nos. W prawej dłoni trzyma róg do picia (naczynie rytualne), a przez lewą rękę przewieszony jest miecz. Na bokach posągu widać detale: laskę, maczugę lub buławę, a także drugą postać z rękoma uniesionymi w geście modlitewnym. Na plecach przypuszczalnie zaznaczono kolistą tarczę. Wyrzeźbiony mężczyzna nosi naszyjnik, co może świadczyć o jego wysokim statusie społecznym. 

 

Skoro kamień przedstawia mężczyznę, to dlaczego nazywany jest “babą”?. W tym przypadku mamy do czynienia z terminologią archeologiczną. Słowo „baba” pochodzi z języków ludów stepowych, gdzie oznacza przodka lub praojca. W tym właśnie znaczeniu wciąż funkcjonuje ono m.in. w dzisiejszym Kazachstanie.

Jak podkreśla Muzeum Archeologiczne w Gdańsku baba pruska z Mózgowa jest unikatowym świadkiem kultury materialnej dawnych Prusów.  Wespół z innymi posągami tego typu – pochodzącymi z okolic Iławy, Susza i Bronowa – tworzy ważną ekspozycję wczesnośredniowiecznych rzeźb kamiennych.