Katarzyna Błaszkowska: Hasło „myśl globalnie, działaj lokalnie” znane jest od lat. Łączone przede wszystkim z ekologią, zmianami klimatu, troską o planetę, ma także swoje odzwierciedlenie we współczesnej urbanistyce. Rozwój miast wpływa na środowisko i jakość życia mieszkańców. W tym kontekście nie bez znaczenia jest koncepcja rozwoju miasta do wewnątrz, budowania miasta krótkich odległości, zwrot ku temu, co bliskie i lokalne. Czy to dobry punkt wyjścia, by mówić o Gdańskich Przestrzeniach Lokalnych?
Anna Fikus-Wójcik: - Jak najbardziej. Myślenie o mieście w kontekście wspierania tego, co lokalne i sąsiedzkie to filary projektu Gdańskie Przestrzenie Lokalne. Jego główny cel to poprawa estetyki, jakości oraz funkcjonowania przestrzeni najbliższych mieszkankom i mieszkańcom Gdańska, w których toczy się ich codzienne życie. Projekt prowadzony jest przez nasz zespół już od dziesięciu lat. Przez ten czas udało nam się, we współpracy z przedstawicielami lokalnych społeczności, wyznaczyć ponad 100 lokalizacji na terenie całego miasta i przygotować wytyczne do zagospodarowania 65 przestrzeni. Wizje w terenie, analizy przestrzenne, rozmowy i spotkania z przedstawicielami mieszkańców to nieodłączne elementy naszej pracy, której efektem są karty z propozycjami zagospodarowania m.in. skwerów, zieleńców czy osiedlowych placów.
Każde z analizowanych przez nas miejsc jest inne, ma swój potencjał, ale i ograniczenia, wszystkie jednak są ważne dla mieszkańców i wzmacniają lokalną tożsamość. Ostatnie lata (m.in. pandemia Covid 19) wyraźnie pokazały, jak ważna jest lokalność. Zapewnienie pieszej dostępności do centrów sąsiedzkich, przestrzeni publicznych, zieleni, podstawowych usług jest kluczowe dla bezpieczeństwa i zrównoważonego rozwoju miasta.
Piecki - Migowo. Atrakcyjny skwer sąsiedzki oficjalnie otwarty. Warto zajrzeć na Piecewską
Zanim wciągnie nas nurt rozmowy, zatrzymajmy się przy terminie „przestrzeń lokalna” – co to tak naprawdę jest?
- Przestrzeń lokalna to wielofunkcyjna, różnorodna przestrzeń powszechnie dostępna dla lokalnej społeczności, budująca jej wspólnotę i tożsamość. Istotą tej przestrzeni jest właśnie jej „lokalność”, czyli położenie w zasięgu dojścia pieszego i sąsiedzki zasięg jej oddziaływania. Dlatego nie mówimy tutaj o przestrzeniach ogólnomiejskich, o znacznie większym zasięgu i skali. Przestrzenie lokalne zazwyczaj sąsiadują z lokalnymi i podstawowymi usługami, z których mieszkańcy korzystają codziennie. Są najczęściej powiązane z ważnymi obiektami publicznymi, takimi jak szkoły, przedszkola, kościoły. Ważną cechą przestrzeni lokalnej jest jej piesza dostępność, dlatego opracowując wytyczne związane z zagospodarowaniem takich miejsc zwracamy uwagę na bezpieczeństwo przemieszczania się, projektowanie uniwersalne i niwelowanie barier przestrzennych.
Przestrzenie lokalne odgrywają także istotną rolę w budowaniu lokalnej odporności na zmiany klimatu, dlatego w wytycznych uwzględniamy kwestie zazieleniania i retencji, proponujemy rozwiązania bazujące na naturze.
W ostatnich latach, mówiąc o projektowaniu przestrzeni publicznych, można zauważyć przesunięcie punktu ciężkości w stronę przekształceń miejsca pod kątem potrzeb lokalnej społeczności, a nie jedynie realizacji określonych projektów; czy podobnie myślą Państwo realizując Gdańskie Przestrzenie Lokalne?
- Poczucie przynależności do miejsca zamieszkania związane jest bezpośrednio ze stopniem zadowolenia z jakości otoczenia, ale także z możliwości zaspokojenia tu różnorodnych potrzeb, poczuciem bycia częścią wspólnoty i bezpieczeństwem. Przestrzenie publiczne otoczone dobrze funkcjonującymi usługami publicznymi i komercyjnymi, powiązane z zielenią i rekreacją, są podstawą dla spełnienia tych istotnych kryteriów dobrej jakości życia. Dlatego właśnie w naszej pracy punktem wyjścia, poza inwentaryzacją i analizą uwarunkowań, jest rozpoznanie potrzeb lokalnej społeczności – naszym zdaniem to kluczowe dla późniejszych wytycznych. Jeśli określona przestrzeń ma sprzyjać więziom społecznym, musi w możliwie największym stopniu uwzględniać postulaty mieszkańców. Oczywiście jest to zawsze efekt dialogu i kompromisów – zdarza się, że różne grupy zgłaszają przeciwstawne potrzeby. Wówczas analizujemy wszystkie możliwości oraz konsekwencje i negocjujemy kompromis.
Projekt Gdańskie Przestrzenie Lokalne ma także wymiar edukacyjny; mamy poczucie, że naszą rolą jest również prezentowanie dobrych przykładów, tłumaczenie skutków konkretnych działań, dbałość o stosowanie rozwiązań wspierających miasto w adaptacji do zmian klimatu. Inicjatywy edukacyjne towarzyszą większości naszych działań, nie tylko związanych z tym projektem. Widzimy, że mieszkańcy, w kontekście planowania przestrzennego, tego od nas oczekują. Dlatego przygotowujemy różnorodne materiały, za pomocą których tłumaczymy, czym jest ład przestrzenny i jak mieszkańcy mogą włączyć się w procedury planistyczne; to teksty, animacje, ulotki, kampanie informacyjne. Jesteśmy także obecni na wielu wydarzeniach plenerowych, gdzie rozmawiamy z mieszkańcami o rozwoju miasta; najmłodsi chętnie angażują się w zabawy z mapą, biorą udział w grach i konkursach. To dla nas bardzo ważne.
Top Inwestycje Komunalne 2025: dwie nagrody dla rewitalizacji Biskupiej Górki
Myśląc o tym, co lokalne łatwo wpaść w pułapkę i wiązać to jedynie z miejscem, podczas gdy tak naprawdę to i relacje społeczne, i dziedzictwo kulturowe. Przestrzenie publiczne mogą być miejscem spotkań mieszkańców, ale także zaspokajać potrzeby innych aktywności, o zasięgu ponadlokalnym. Czy zwracacie Państwo na to uwagę?
- Każdorazowo przed wypracowaniem wytycznych do zagospodarowania badamy funkcjonowanie istniejącej przestrzeni publicznej, analizujemy wzorce, według których mieszkańcy korzystają z przestrzeni i się w niej poruszają; co przyciąga ich uwagę, a co przeszkadza i stanowi barierę. Rozmawiamy z radami dzielnic, które są przedstawicielami lokalnych społeczności i najlepiej znają miejscowe atuty oraz wyzwania.
Przy każdym projekcie staramy się podkreślić rys indywidualny, stanowiący o wyjątkowości danego miejsca. Czasem jest to obiekt ważny kulturowo i historycznie – jak pomnik upamiętniający ważne wydarzenia. W innym przypadku to element przyrodniczy, piękne drzewo bądź nadwodne położenie. Swoje analizy opieramy o ważne funkcje publiczne i ich dostępność, często wskazujemy potencjalne miejsce, np. pod lokalizację domu sąsiedzkiego. Jednak sednem naszego myślenia o przestrzeniach lokalnych jest dążenie do wykreowania spójnej sieci połączonej z terenami zieleni, z wygodnymi ciągami pieszo-rowerowymi, z przystankami komunikacji zbiorowej tak, by tworzyły układ przenikający osiedla i dzielnice. W tym kontekście przestrzenie lokalne możemy postrzegać jako sieć wzajemnych powiązań, które jak układ nerwowy, spajają miasto w jeden organizm.
Rozmawiając o Gdańskich Przestrzeni Lokalnych mówimy o katalogu kart; czym jest katalog?
- Taką formę Gdańskie Przestrzenie Lokalne zyskały w II połowie 2023 roku. Jest to zbiór kart z wytycznymi dotyczącymi zagospodarowania przestrzeni, które powstały w ciągu ostatnich 10 lat, w ramach etapu 3 GPL. Opracowane karty były regularnie konsultowane i publikowane na stronie Biura Rozwoju Gdańska, na interaktywnie mapie. Uznaliśmy, że zebranie ich wszystkich w jednym miejscu ułatwi korzystanie i wdrażanie ich rekomendacji.
Katalog zawiera opracowane wytyczne dla przestrzeni w każdej z 35 dzielnic Gdańska, to 38 kart. Zostały one wybrane spośród 111 lokalizacji przez rady dzielnic bądź powstały w ramach prac nad planami miejscowymi. Warto podkreślić, że zbiór 111 lokalizacji nie jest zamknięty i będzie uzupełniany, wraz z rozwojem miasta. Od momentu publikacji Katalogu GPL opublikowane zostały trzy nowe karty, a dwie kolejne są w trakcie opracowania.
Katalog uwzględnia także wybrane lokalizacje z wcześniejszych etapów GPL – dla terenów objętych Gminnym Programem Rewitalizacji (etap 1) oraz dla terenów zdegradowanych (etap 2). Mają one formę bardziej szczegółowych opracowań poświęconych całym dzielnicom, takim jak: Orunia, Stary Chełm, Biskupia Górka, Stare Przedmieście, Dolne Miasto, Angielska Grobla, Przeróbka, Stogi, Nowy Port i Brzeźno. Wyniki tych analiz mają odzwierciedlenie w Gminnym Programie Rewitalizacji, a także w opracowywanych przez Biuro Rozwoju Gdańska planach miejscowych.
Kto korzysta z katalogu Gdańskich Przestrzeni Lokalnych?
- Intencją stworzenia wytycznych dotyczących zagospodarowania przestrzeni lokalnych w postaci kart było wsparcie mieszkańców przy składaniu wniosków do Budżetu Obywatelskiego. Po pierwszych edycjach BO dało się zauważyć wysyp w przestrzeni miejskich siłowni i placów zabaw, przy jednoczesnym braku pomysłów na działania, które w uporządkowany i efektywny sposób poprawiłyby jakość przestrzeni sąsiedzkich. Często efektem wcześniejszych realizacji były inwestycje w przypadkowych lokalizacjach, bez związku z otoczeniem, bez przemyślanej koncepcji zagospodarowania całego terenu. Karty z wytycznymi miały pomóc w koordynacji działań, spójnym zagospodarowaniu, a także w zaplanowaniu etapowania inwestycji i wydatkowania środków. Mając ogólny zarys kompozycji oraz programu funkcjonalnego na cały teren można w przemyślany sposób planować kolejne kroki. Z kart mogą także korzystać spółdzielnie mieszkaniowe, wspólnoty, a także jednostki miejskie.
Jakie przykłady wdrażania wytycznych kart Gdańskich Przestrzeni Lokalnych można przywołać?
- Wdrażanie wytycznych GPL odbywa się na wielu poziomach. Pierwszym jest wykorzystanie kart GPL w Budżecie Obywatelskim. W ostatnich sześciu latach karty były podstawą dla ponad 79 zgłoszeń w ramach BO, z czego w latach 2020-2026 aż 39 projektów zostało wybranych do realizacji. Te liczby świadczą o realnym wsparciu i wykorzystaniu kart jako inspiracji działań oddolnych.
Drugi poziom wdrażania GPL to Gminny Program Rewitalizacji i szereg działań realizowanych w oparciu o pierwszy etap projektu. Nasze analizy i wytyczne były podstawą dla warunków konkursowych oraz projektów realizacyjnych dla najważniejszych przestrzeni rewitalizowanych podobszarów, m.in. Rynku Oruńskiego, Placu Wałowego na Starym Przedmieściu czy Placu Nadwodnego w Nowym Porcie.
I wreszcie trzeci poziom to miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. Od momentu funkcjonowania projektu GPL w 11 planach miejscowych uwzględnione zostały wytyczne z kart, z czego dziesięć planów uchwalono, a jeden jest procedowany.
Wdrażanie GPL w planach miejscowych pozwala na ustalenie bardziej szczegółowych wytycznych, które zabezpieczają konkretne rozwiązania w przyszłych projektach realizacyjnych, korzystne z punktu widzenia dobra publicznego. Obserwujemy również, że zaangażowanie lokalnych społeczności w przygotowanie wytycznych, które będą odwzorowane w planie miejscowym sprzyjają szerszej akceptacji jego ustaleń wśród mieszkańców.
10 lat funkcjonowania Gdańskich Przestrzeni Lokalnych to moment, kiedy można się zatrzymać, by spojrzeć wstecz, ale i zastanowić nad nowymi wyzwaniami; co może sprawić, że projekt Gdańskie Przestrzenie Lokalne jeszcze lepiej będzie służył mieszkańcom?
- Faktycznie, 10 lat w urbanistyce to okres, po którym można już dokonać ewaluacji i oceny projektu oraz wyciągnąć wnioski na przyszłość. 10 lat GPL to jednocześnie jubileusz Zespołu Przestrzeni Publicznych i Krajobrazu. Ponad 10 lat temu w Biurze Rozwoju Gdańska zrodziła się potrzeba kompleksowego zajęcia się tematem przestrzeni publicznych w mieście; początkowo w kontekście rewitalizacji, szybko jednak poszerzyliśmy obszar naszych działań, uwzględniając wszystkie dzielnice Gdańska.
Sporym wyzwaniem dla wdrażania wytycznych GPL jest kadencyjność rad dzielnic; zdarza się, że nowi radni mają odmienne pomysły i nie zawsze chcą kontynuować działania rozpoczęte przez poprzedników. W planowaniu przestrzennym to jest duże wyzwanie, gdyż pewne kwestie pozostają uniwersalne, mam tu na myśli chociażby dostęp do zieleni, jakość przestrzeni publicznych, dobre powiązania piesze, dbałość o krajobraz – warto je kontynuować, niezależnie od deklarowanych poglądów. Można zauważyć, że w dzielnicach, w których od lat współpracujemy z tymi samymi radnymi osiągamy lepsze wyniki i zachowujemy ciągłość projektów.
Kolejne wyzwanie, z którym często musimy się mierzyć, to stawianie na pierwszym miejscu powszechnego dostępu do miejsc postojowych, kosztem jakości przestrzeni publicznych. Zdarza się, że nasze wytyczne nie są wdrażana z powodu niechęci społecznej i obaw związanych z likwidacją kilku miejsc postojowych – choć proponowane rozwiązania są akceptowane przez radę dzielnicy. Widzimy, że dbanie o ład przestrzenny, przywracanie przestrzeni pieszym i wspieranie zrównoważonej mobilności wciąż wymagają dużej determinacji oraz wsparcia w postaci działań edukacyjnych.
Mamy także świadomość, że zarządzanie projektem na poziomie międzyjednostkowym, koordynacja prac, transparenty przepływ informacji, dzielenie się wiedzą to kwestie, które w każdym dużym mieście wymagają stałego udoskonalania i poszukiwania rozwiązań systemowych, które usprawnią wprowadzanie zmian w przestrzeni.
Bardzo dziękuję za rozmowę i życzę Gdańskim Przestrzeniom Lokalnym 100 lat!
