Liczba wycieczek, które przez 75 lat oprowadzili po Gdańsku przewodnicy PTTK, nie sposób zliczyć. Idzie ona w tysiące. Na zdjęciu przewodnik Stanisław Sikora
fot. Agnieszka Cichy
Zaczęli sześć lat po wojnie
Uroczystość zaplanowano w Ośrodku Wypoczynkowym „Pomeranka”, położonym przy plaży w Brzeźnie. Celebrowanie zakończy się w niedzielę, 8 listopada.
Koło przewodników PTTK w Gdańsku zostało założone 9 listopada 1951 roku. W pierwszym zebraniu organizacyjnym uczestniczyło 32 absolwentów trzech powojennych kursów na przewodnika. Koło powstało przy Oddziale Gdańskim PTTK.
Jedno z pierwszych zdjęć przewodników i działaczy turystycznych z Gdańska
archiwum Koła PTTK Gdańsk
Warto wspomnieć, że to trzej gdańscy przewodnicy Witold Kledzik, Stanisław Podgórczyk i Jan Wojnarski napisali pierwszy w Polsce regulamin i instrukcję dla przewodników. Dokumenty te weszły w życie uchwałą zarządu Koła 20 czerwca 1952 r., po czym stały się wzorem dla ogólnopolskich władz PTTK.
Już po raz 24. ulicami Gdańska przejdzie Parada Niepodległości
Jeszcze w 1952 r. dokonano naboru na czwarty kurs dla kandydatów na przewodników. Zdało go 81 osób.
Jedyne zachowane zaświadczenie, wystawione 15 czerwca 1946 r., uprawniające do oprowadzania wycieczek po Gdańsku. Należało do Józefa Supery (zm. 2003), który był czynnym przewodnikiem do połowy lat 90 ub. wieku. Był długoletnim nauczycielem w I Liceum Ogólnokształcącym w Gdańsku
archiwum Koła PTTK Gdańsk
- Z niezbyt dokładnych danych wynika, że w 1952 roku w Gdańsku przyjęto 400 wycieczek z 25 000 uczestnikami, a przewodnicy przepracowali z nimi 10 300 godzin (dwa lata później odpowiednio: 1 197, 50 000 i 17 500). A więc w tym roku licencjonowany przewodnik obsłużył przeciętnie 5 wycieczek z 300 turystami, przeznaczając na to około 130 godzin pracy.Wówczas niemal każdy z nich był zatrudniony w firmie, przedsiębiorstwie, instytucji itd., bo z uprawiania turystyki nie dało się „wyżywić” ani siebie, ani rodziny. Przeznaczał na obsługę wycieczek nawet nadgodziny wygospodarowane nadzwyczajnym wysiłkiem i przysługujące niemal 30 dni urlopowych. Dodatkowo, jeśli tylko była okazja, wolne soboty i niedziele.Z porównania tych danych wynika, że dynamika ruchu przyjazdowego do Gdańska nie była w tym czasie nadzwyczajna. Powody tego były proste: trudności z dojazdem, miasto było wyjątkowo podczas wojny zniszczone i w trakcie odbudowy -
- czytamy w monografii "Dzieje przewodników gdańskich", autorstwa Edwarda Pawła Klamanna i Grzegorza Stanisława Litwińczuka, wydanej w 2025 r.
Spotkanie przewodników PTTK z uczestnikami Zlotu Westerplatczyków w Gdańsku, który zorganizowano z okazji sprowadzenia z Włoch do Polski prochów majora Henryka Sucharskiego. Urna z prochami oficera wystawiona była w Dworze Artusa, 2.09.1971.
fot. Adam Bogacz
Koło PTTK w Gdańsku od początku swojej działalności dbało o ciągłe poszerzanie wiedzy przewodników. Temu służyły m.in. wykłady i prelekcje, a także wspólne wycieczki. Eskapady w różne części Polski dodatkowo integrowały środowisko. W 1958 r. przewodnicy z Gdańska wyruszyli na statku "Mazowsze" na pierwszą wycieczkę zagraniczną do Kopenhagi, a także samolotem na Węgry, do Budapesztu i Egeru.
Obchody 25-lecia Koła Przewodnickiego, rok 1976. Od Lewej : Witold Kledzik, Stanisław Podgórczyk, Alfons Langler, Stanisław Rospond, pracownica PTTK, Alfons Słomiński, Danuta Wojciechowska Foto: Kronika Koła.
fot. Kronika Koła PTTK Gdańsk
- W 1958 roku gdański przewodnik oprowadził 14 grup wycieczkowych z około 600 uczestnikami, przeznaczając na ten cel średnio 210 godzin rocznie, natomiast dwa lata później przybyło aż 3 468 grup wycieczkowych (z ok. 174 300 wycieczkowiczami), co w ówczesnym języku statystycznym określano słowem „impreza”. Do kasy gdańskiego Oddziału PTTK z tego tytułu wpłynęło około 4 690 tysięcy złotych, a zysk - określany wówczas mianem „marża” - wyniósł prawie ponad 418 tysięcy złotych - podaje publikacja "Dzieje przewodników gdańskich".
Przewodnicy Koła PTTK w Gdańsku. Od lewej: Edward Łuczyński (żołnierz Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte we wrześniu 1939 r.) oraz Adam Bogacz. Obaj odnaleźli szczątki polskiego orła znad wejścia w ruinach koszar na Westerplatte
fot. Kronika Koła PTTK Gdańsk
W latach 1962-1965 zorganizowano kolejne kursy przewodnickie po Trójmieście i Mierzei Helskiej, po których do Koła PTTK Gdańsk dołączyło 64 nowych członków.
Który gdański most jest królem, a który dziełem sztuki?
Jak piszą autorzy monografii, w latach 70. ubiegłego wieku "w okresie „prosperity” Gierkowskiej do Trójmiasta przybywało ok. 8 tysięcy wycieczek z kraju i zagranicy, zwłaszcza z Republiki Federalnej Niemiec". W tym samym czasie było też sporo młodzieży szkolnej, która przebywała w wakacje na koloniach letnich w gdańskich szkołach. Duże ożywienie ruchu turystycznego - "wręcz najazd wycieczek organizowanych przez zakłady pracy, szkoły itp." - jak piszą twórcy monografii, miał miejsce w 1981 r., w tzw. karnawale "Solidarności". Nowym obiektem na trasie do zwiedzania stał się wówczas Pomnik Poległych Stoczniowców odsłonięty w grudniu 1980 r.
Od lewej: Stanisław Rospond i Stanisław Podgórczyk
fot. Kronika Koła PTTK Gdańsk
Po wprowadzeniu stanu wojennego ruch turystyczny w Gdańsku, jak w całym kraju, ustał na dwa lata. W 1985 r. Kołu PTTK Gdańsk udało się przeprowadzić kolejny kurs przewodnicki. Zgłosiło się na niego ponad 250 osób, z których 81 zdało końcowe egzaminy. To właśnie ten kurs przewodnicki, sprzed 41 lat, był największym w historii Koła.
Łącznie, od 1946 do 2024 r. w Kole PTTK Gdańsk zorganizowano 40 kursów na przewodników turystycznych.
Absolwenci kursu przewodnickiego w 1977 roku. Od lewej: Marian Marek Chomicki, Barbara Pelc, Grzegorz Stanisław Litwińczuk
fot. Adam Pelc
Koło z medalami i odznakami
Kamieniem milowym w dziejach organizacji gdańskich przewodników jest z pewnością rok 2001 r. Wówczas to patronem Koła PTTK w Gdańsku został legendarny dla tego środowiska Franciszek Mamuszka - krajoznawca, badacz dziejów i kultury, popularyzator Gdańska i Pomorza Wschodniego, autor wielu poczytnych przewodników, folderów i książek historycznych.
Sztandar towarzystwa ufundowany w 1981 r. przez prezydenta Gdańska Jerzego Młynarczyka. Gdańska organizacja była wówczas jednym z pierwszych kół PTTK w Polsce posiadającym własny sztandar. Jego poświęcenie odbyło się 24 marca 1985 r. przez biskupa diecezji gdańskiej ks. Tadeusza Gocłowskiego
fot. Grzegorz Stanisław Litwińczuk
Inne ważne daty w życiu Koła PTTTK w Gdańsku to:
- 1981 - odznaka „Za zasługi dla Gdańska” (w 30-lecie działalności Koła),
- 2008 - gdański Medal Świętego Wojciecha „za wieloletnie wybitne osiągnięcia w efektywnej popularyzacji i promocji Gdańska i przekazywania wiedzy milionom turystów z kraju i zagranicy”
- 2022 - odznaczenie honorowe „Za zasługi dla Turystyki” przyznane przez Ministerstwo Sportu i Turystyki
Pamiątkowe zdjęcie przed katedrą w Oliwie po uroczystości poświęcenia sztandaru
fot. Kronika Koła PTTK Gdańsk
Przewodnicy z Koła to zapaleni społecznicy i aktywiści. Na Westerplatte przyczynili się m.in. do zachowania Wartowni nr 1, uratowania kartusza znad wejścia do koszar oraz zasadzenia brzozy upamiętniającej stanowisko działa kalibru 75 mm podczas walk w 1939 r. Mieli też swój udział w odtworzeniu tzw. słupka zaślubinowego w Pucku, ufundowaniu obelisku upamiętniającego kpt. ż.w. Tadeusza Ziółkowskiego w Wiskitnie koło Koronowa oraz poświęconej mu tablicy w Ogólnopolskiej Alei Zasłużonych Ludzi Morza w Rewie.
Motto działalności Koła stanowią słowa - „Miłość do Gdańska niech idzie w pokolenia” - których autorem jest Barbara Bogdanowicz. Gdańscy przewodnicy PTTK mają też swój hymn. Jest nim fragment pieśni "Hymn do Bałtyku" (słowa: Stanisław Rybka, muzyka: Feliks Nowowiejski).
Gdańscy przewodnicy na konkursie krasomówczym przewodników na Zamku PTTK w Golubiu Dobrzyniu. W prawym, dolnym rogu: Grzegorz Stanisław Litwińczuk, obok Krzysztof Berenthal, który zajął czołowe miejsce, w trzecim rzędzie po lewej stronie przy ścianie Halina Grajewska, 1981
archiwum Grzegorza Stanisława Litwińczuka
Od 1952 r. siedzibą Koła jest kamienica należąca do Oddziału Gdańskiego PTTK, przy ulicy Długiej 45.
Nasłuchiwanie Dolnego Miasta. Zobacz wystawę “Dolne, obecne!”
Wspomnienia z dawnych lat
Tak o trudnym okresie powojennym w Gdańsku opowiada na kartach monografii Krystyna Stankiewicz, jedna z nestorek gdańskich przewodników PTTK:
- Nie było wtedy też tylu możliwości zdobywania wiedzy. Nie istniały przewodniki i opracowania w języku polskim. Aby uczyć się o Gdańsku, spotykaliśmy się na wykładach w bibliotece PAN-u na ul. Wałowej, gdzie p. Marian Pelczar, doskonały erudyta, zapoznawał nas z historią Gdańska i Polski. Był jak szlachetny rycerz, którego w myślach ubierałam w zbroję. Sami opracowywaliśmy materiały szkoleniowe, bazując na ocalałych z pożogi wojennej wydawnictwach niemieckojęzycznych. Ja opracowałam historię Ratusza Głównego Miasta. Zdobyłam jego opisy w języku niemieckim, które tłumaczyła mi moja koleżanka Smoleniowa. Byłam wtedy też w Sali Czerwonej. Do dziś pamiętam dziurę zrobioną tam stropie przez spadającą bombę.Bardzo trudną sprawą była organizacja wycieczek. Turystów często odbieraliśmy wprost z pociągu. Nie było wtedy autokarów. Część przypływała Wisłą na statku bocznokołowym. Wycieczki przyjeżdżały na dworzec PKP w Gdańsku nierzadko tak wczesnym świtem, ok. 4-5 przed śniadaniem, że pozostawało nam rozpoczynanie naszej pracy od spaceru nad morze czy też opowiadanie o historii Gdańska wprost z Góry Gradowej. Noclegi też nie były wyszukane: dawny obóz pracy Narvik, koszary w Twierdzy Wisłoujście... i wszędzie trzeba było dojść pieszo. Stąd pewnie powstało powiedzenie: „noga Przewodnika warta pomnika”.
Prezesi Koła PTTK Gdańsk. Od lewej: Stanisław Sikora, Adam Pelc, Krystyna Stankiewicz, Edward Kandyba, Bogdan Wilski, 2014
fot. Grzegorz Stanisław Litwińczuk
Gdańsk, który zadziwia
Czy bycie dziś przewodnikiem PTTK to zwykły zawód, służba, a może misja?
- Zdecydowanie to ostatnie. Tę misję szczególnie odczuwamy dlatego, że polscy przewodnicy byli obecni w Gdańsku jeszcze w okresie międzywojennym. Nasi koledzy - Kalikst Wietek, Alojzy Murawski i Witold Kledzik - pracując w Dyrekcji Kolei Państwowej i będąc uczniami Szkół Macierzy Szkolnej, oprowadzali polskie wycieczki, które przyjeżdżały do Gdańska w okresie Wolnego Miasta. Miałem przyjemność znać ich wszystkich, kiedy skończyłem kurs przewodnicki w 1985 roku - odpowiada Stanisław Sikora, b. prezes Koła Przewodników PTTK w Gdańsku, który może się pochwalić najdłuższym - bo aż 26-letnim stażem - w tej funkcji.
Odsłonięcie tablicy poświęconej Franciszkowi Mamuszce (1905-1999), aktu tego dokonała córka patrona Bożena Bethke. W poczcie sztandarowym stoją od lewej: Janina Jaśkiewicz, Józef Przesławski, Maria Kolba
fot. Grzegorz Stanisław Litwińczuk
Jego zdaniem, posłannictwo pracy przewodnika PTTK w Gdańsku opiera się na trzech filarach:
- Pierwszy to rzetelny przekaz faktograficzny. Nasza opowieść musi być oparta na wiedzy, a nie na sensacjach i niesprawdzonych informacjach. Drugi to promocja naszego miasta. Trzeci element związany jest z polską racją stanu. To szczególnie ważne w kontekście obecności Słowian i Polaków w historii Gdańska. Staramy się tym samym, aby język polski, który jest źródłem tożsamości narodowej, był w odpowiedni sposób pielęgnowany, a przewodnik mówił piękną polszczyzną. Przy czym, zawsze na kursach przewodnickich podkreślamy, że dobry przewodnik wie, co mówi, a nie mówi, co wie. Bo wielu z nas ma gigantyczną wiedzę. Rzecz tylko w tym, żeby ją w odpowiedni sposób przekazać słuchaczom - wyjaśnia.
Rodzina Franciszka Mamuszki, patrona Koła PTTK w Gdańsku. Od lewej: wnuczka Dominika, córka Bożena Betke w towarzystwie przewodnika Grzegorza Litwińczuka
archiwum Grzegorza Stanisława Litwińczuka
Stanisław Sikora nie ma wątpliwości, że bycie przewodnikiem w Gdańsku to absolutnie fascynujące zajęcie. - Wydaje się, że wiesz już wszystko o tym mieście, a tymczasem raptem cię zaskakuje. To wszystko przez nieprzemijającą urodę Gdańska - podkreśla.
Przewodnicy trzymają się razem
Dziś do Koła PTTK w Gdańsku im. Franciszka Mamuszki należy 248 przewodników. Co ciekawe, organizacja ma międzynarodowy charakter.- W naszym gronie jest, dla przykładu, rodowity Hiszpan, Irlandczyk, Włoch, pani o korzeniach tureckich, a także kilka osób z Białorusi - mówi Weronika Uziak, która w grudniu 2025 r. została wybrana prezesem Koła na 4-letnią kadencję, a uprawnienia przewodnickie PTTK posiada od trzech lat.
Przewodnicy PTTK uczestniczą co roku w Paradzie Niepodległości w Gdańsku, 11.11.2018.
fot. Grzegorz Stanisław Litwińczuk
Czego życzyć gdańskim przewodnikom PTTK z okazji ich jubileuszu?
- Choć przewodnictwo jest bardzo zindywidualizowaną profesją, to udało nam się stworzyć przez lata zgrane środowisko i społeczność. Obyśmy mogli taką dobrą, wspólnotową atmosferą cieszyć się jeszcze w następnych latach - dodaje Weronika Uziak.
Przewodniczka królów i książąt
LISTA PREZESÓW KOŁA PTTK W GDAŃSKU:
- Stanisław Kurpiel (czerwiec 1952 – listopad 1952)
- Stanisław Podgórczyk (1952–1955)
- Stanisław Rospond (1956–1972)
- Józef Rymarowicz (1972–1974)
- Bogdan Wilski (1974–1975)
- Józef Rymarowicz (1975–1978)
- Krystyna Stankiewicz (1978–1979)
- Edward Kandyba (1979–1983)
- Edmund Rzeszotarski (1983–1984)
- Jerzy Bylica (1984–1987)
- Krystyna Stankiewicz (1987–1989)
- Adam Pelc (1989–1991)
- Genowefa Rutkowska (1991–1992)
- Zygmunt Łapiński (1992–1996)
- Stanisław Sikora (1996–2022)
- Filip Popek (2022–2025)
- Weronika Uziak (2025 - obecnie)
w pracy nad artykułem korzystałem m.in. z Gedanopedii, internetowej encyklopedii Gdańska
